زبان

زبان ماهیچه‌ای است که سراسر پوشیده از بافت صورتی و مرطوبی به نام موکوز (Mucosa میباشد. این ماهیچه از تودۀ به هم تنیده شدۀ بافت عضلانی، ماهیچه‌های خط‌داری که به‌وسیلۀ غدد و چربی از هم فاصله دارند و پوشش غشای مخاطی تشکیل شده است.

قسمتی که این بافت را از جلو به سمت پایین نگه می‌دارد، Frenum نامیده می‌شود و از عقب به استخوان زبان متصل شده است. این بخش تنها ماهیچه‌ای در بدن است که از دو طرف به هیچ استخوانی متصل نبوده و فقط از انتها به استخوان زبان (Hyoid Bone) وصل است. این استخوان نیز به دلیل جدا بودن از سایر بخش‌های استخوانی، جزء منحصربه‌فردی از بدن محسوب می‌شود.

اصلی‌ترین عملکرد فیزیولوژیکی این ماهیچه، قوۀ چشایی و کمک در جویدن است. نوک و حاشیه‌های زبان معمولاً به دندان‌ها برخورد کرده و همین عمل به بلعیدن و صحبت کردن کمک می‌نماید.

در بالاترین لایۀ سطحی زبان، جوانه‌های چشایی قرار دارند. هر فرد به طور میانگین 2000 تا 8000 جوانۀ چشایی در زبان خود دارد؛ این تعداد در افراد مختلف متغیر است. جوانه‌های چشایی مجموعه‌ای از سلول‌های شبهعصبی هستند که بین اعصاب و مغز اتصال برقرار می‌کنند. طعم کلی غذا متشکل از مزه، بو، بافت و گرماست. وظیفۀ جوانه‌های سطح زبان، انتقال حواس مرتبط به مغز است.

این جوانه‌ها قسمت‌های کوچک و قابل رؤیتی از زبان را پوشش می‌دهند که به آن پاپیلای (Papillae) گفته می‌شود. پاپیلای نسبت به مواد شیمیایی موجود در غذا حساس است. هرکدام از این سلول‌ها، گیرندۀ طعم خاصی هستند؛ به عنوان مثال یک نوع از آنها فقط در برابر شوری واکنش نشان می‌دهد.

چهار مزۀ اصلی شیرینی، ترشی، تلخی و شوری بوده و پنجمین مزه تحت عنوان Umami شناخته می‌شود که به‌وسیلۀ گلوتامات (نوعی آمینواسید و ریبونوکلوتاید) ایجاد می‌گردد. این طعم دلپذیر به طور طبیعی در غذاهایی مانند گوشت، ماهی، سبزیجات و فرآورده‌های طبیعی وجود دارد.

زبان دارای تعداد زیادی عصب است که به تشخیص و ارسال سیگنال‌های مزه به مغز کمک می‌کنند. لازم به ذکر است که تمام بخش‌های زبان می‌تواند چهار مزۀ اصلی را تشخیص دهد؛ بنابراین نقشۀ دقیقی مبنی بر اینکه کدام بخش‌های زبان چه مزه‌ای را بهتر تشخیص می‌دهند، وجود ندارد.

در سطح زیرین زبان از نوک تا انتها، غشای مخاطی صافی وجود دارد که فاقد پاپیلای و دارای رگ‌های خونی بنفش است.

 

مشکلات زبانی

متداولترین مشکلات عبارتند از سرطان Leukoplakia (سفیدک)، عفونت قارچی، نقص مادرزادی و علائم موجود بر زبان که حاکی بروز بیماری در قسمت‌های دیگر بدن می‌باشند. ممکن است مشکلاتی در زبان به وجود بیاید که در زیر به برخی از آنها اشاره می‌کنیم:

آسیب به اعصاب زبان که مانع از حرکت آن شده و می‌تواند جویدن و صحبت کردن را با مشکل روبه‌رو کند. اختلال حرکتی معمولاً بر اثر آسیب به اعصاب اتفاق می‌افتد. این اتفاق گاهی از کوتاهی بافتی که زبان را به کف متصل می‌کند، ناشی می‌شود. اختلالات حرکتی می‌توانند مشکلاتی از قبیل سخت شدن شیردهی به نوزادان، دشواری حرکت غذا در دهان، عمل بلع و صحبت کردن را به وجود بیاورند.

ناهنجاری چشایی درنتیجۀ آسیب به جوانه‌های چشایی ایجادشده و از عفونت یا آسیب‌هایی مانند سوختن نشئت می‌گیرد. زبان به طور معمول تفاوت شیرینی، ترشی، تلخی، شوری و Umami را تشخیص می‌دهد. بقیۀ طعم‌ها از طریق حس بویایی به شما منتقل می‌شوند. مهم ترین دلایل به وجود آمدن این ناهنجاری عبارت است از آسیب به جوانه‌های چشایی، مشکلات سلول‌های عصبی، عوارض جانبی مصرف برخی از داروها و عفونت.

احساس درد که می‌تواند نتیجۀ زخم دهانی، کم‌خونی و سرطان باشد.

 

 


...بیشتر بخوانید

تشکیل دندان به زبان ساده

دندان به‌طورکلی از دو بخش تاج و ریشه تشکیل شده است. تاج قسمت قابل‌مشاهدۀ دندان بوده و ریشه داخل لثه قرار دارد. اگر بخواهیم دقیق‌تر به ساختار دندان نگاه کنیم، آن را به سه قسمت تقسیم می‌کنیم. لایۀ بیرونی که محکم و سفید است، مینا نام دارد. لایۀ بعدی دنتین یا عاج است که زردرنگ و بسیار محکم بوده و از مواد معدنی تشکیل شده است. لایۀ آخر پالپ نام دارد که بخش زندۀ دندان و حاوی رگ‌های خونی و عصب است.

در طول هفتۀ ششم، شکل‌گیری سلول‌های جنینی یا جوانه‌های دندان، آغاز می‌شود. در هفتۀ هشتم، می‌توان جوانه‌های دندانِ تمام دندان‌های شیری را تشخیص داد. در هفتۀ بیستم، جوانه‌های دندان دائمی شروع به رشد می‌کنند. برای داشتن دندان‌هایی سالم در انسان، لازم است مینا (Enamel)، عاج (Dentin)، سمنتوم (Cementum) و پریودنتیوم (Periodontium) در مراحل مناسب رشد جنین، شکل بگیرند.

در ششمین هفته از تشکیل جنین، اپی‌تلیوم کف و سقف دهان به مزانشیم (سلول‌های بنیادی) زیرین نفوذ کرده و شکلی شبیه به نعل اسب یا C -که لامینا نام دارد- را ایجاد می‌کنند. روند تشکیل دندان با تشکیل لامینای دندانی (Lamina) آغاز می‌شود. توسعۀ دندان فرآیند پیچیده‌ایست که با رشد دندان‌ها از مرحلۀ سلول‌های جنینی آغازشده و آنها را وارد محیط دهانی می‌کند. دندان از سلول‌های اِپیتال ناشی از پوشش مخاطی دهان و سلول‌های عصبی اکتومزانشیمال (Ectomesenchymal) ایجاد می‌شود که از سلول‌های کرست (crest) مشتق شده‌اند.

مرحله‌بندی توسعۀ دندان، تغییراتی به‌هم‌پیوسته را دسته‌بندی کرده و باعث فهم بهتر آن می‌شود. انجام این کار اغلب دشوار است. دسته‌بندی مراحل مختلف توسعۀ دندانی به تغییرات ایجادشده در بافت آن بستگی دارد.

مرحلۀ کلاه با برآمدگی لامینا شروع می‌شود. در بخش زیرین لامینا، سلول‌های بنیادی به پاپیلای دندانی تبدیل‌شده که اپی‌تلیوم دندانی داخلی (Inner Dental Epithelium) نامیده می‌شوند. بخش‌های محیطی لامینا نیز اپی‌تلیوم خارجی (Outer Dental Epithelium) نام دارند. بافت باقی‌مانده هم با شکل‌گیری شبکه‌ای ستاره‌ای متمایز می‌شود.

در مرحلۀ بعدی- یعنی مرحلۀ زنگوله- لایه‌ای از سلول‌های بنیادین مجاور اپی‌تلیوم دندانی به سلول دندانی (Odontoblast) تبدیل‌شده که وظیفۀ تولید عاج را برعهده دارد. سایر سلول‌های بنیادی هم پالپ دندان (Pulp) را می‌سازند.

اپی‌تلیوم‌های خارجی و داخلی به آمیلوبلاست‌ها تبدیل می‌شوند که بخش داخلی مینا را می‌سازد. تشکیل مینا آمیلوجنسیس (Amelogenesis) نامیده می‌شود و در زمانی که تاج در حال تکامل است، رخ می‌دهد. تشکیل دنتین همیشه باید قبل از تشکیل مینای دندان باشد.

تشکیل دنتین، تحت عنوان تشکیل عاج (Dentinogenesis)، اولین ویژگی قابل‌شناسایی در تشکیل تاج دندان است. شکل‌گیری عاج همیشه باید قبل از تشکیل مینای دندان باشد. سلول‌های تشکیل‌دهندۀ دنتین، از سلول‌های پاپیل دندان جداشده و در نزدیکی محل تشکیل دندان، شروع به ساخت آن در اطراف اپی‌تلیوم داخلی می‌کنند. سلول‌های عاج‌ساز (Odontoblasts) به سمت مرکز دندان حرکت می‌کنند؛ بنابراین، تشکیل دنتین به سمت داخل دندان ادامه می‌یابد.

بعدازاین مرحله، ریشه شکل می‌گیرد و بعدازآن تشکیل دنتین ادامه می‌یابد؛ اما این بار بیشتر در بخش تاج تشکیل خواهد شد. این توسعه در طول زندگی فرد ادامه پیدا می‌کند.

سومین مرحله از تشکیل دنتین مربوط به فعالیت‌های ترمیمی است که در واکنش به محرک‌هایی مانند ساییدگی و پوسیدگی اتفاق می‌افتد.

 

توسعۀ دندان معمولاً به مراحل زیر تقسیم می‌شود:

1.     مرحلۀ شروع

ابتدا خودِ دندان شکل نمی‌گیرد؛ بلکه جایگاه قرارگیری دندان قبل از آن شروع به شکل‌گیری می‌کند. در ششمین هفته از به وجود آمدن جنین، سلول‌های سطحی سقف و پایین حفرۀ دهان، به سلول‌های بنیادی عصبیِ زیر خود نفوذ کرده و حفره‌ای C شکل می‌سازند که به آن تیغۀ دندانی گفته می‌شود. تجمع سلول‌های سطحی دندانی، نخستین گام در پیشرفت دندان‌هاست و به‌عنوان مرحلۀ آغازین در نظر گرفته می‌شود.

2.     مرحلۀ جوانه Bud Stage))

مرحلۀ جوانه با ظاهری شبیه یک جوانۀ دندان بوده و سلول‌ها هنوز نظم موردنیاز را ندارد. به‌طورمعمول زمانی این اتفاق می‌افتد که جنین حدوداً 8 هفته دارد. منظور از جوانۀ دندان، تجمع گروهی سلول‌ها در محدودۀ تیغۀدندان است. همراه با تشکیل این تجمع، سلول‌های سطحی دندانی توسعه می‌یابند؛ این سلول‌ها 10 ساختار سلولیِ سطحی گرد دارند که هرکدام به‌عنوان یک جوانه شناخته می‌شوند. این قسمت مربوط به قوس ده دندان شیری است و مرحلۀ جوانۀ دندان را نشان می‌دهد.

3.     مرحلۀ کلاه (Cap Stage)

با برآمده شدن قسمت انتهایی تیغۀ دندان، مرحلۀ کلاه آغاز می‌شود. سلول‌های بنیادی زیر تیغۀ دندان به پاپیلای دندانی تبدیل می‌شوند که به قسمتی از آن، سلول‌های بنیادی داخلی دندان می‌گویند. قسمت‌های محیطی تیغۀ دندان هم سلول‌های بنیادی خارجی نامیده می‌شوند.

اولین نشانه‌های ترتیب و آرایش سلول‌های جوانۀ دندان، در مرحلۀ کلاه رخ می‌دهد. در این مرحله جوانۀ‌ دندان، که در اطراف تیغۀ دندان رشد میکند، ظاهری شبیه به کلاه می‌گیرد و تبدیل به اندام مینا شده و پاپیلای را پوشش می‌دهد. پاپیلای دندانی پس از 8 تا 10 هفته زندگی درون رحمی ظاهر می‌شود. 

4.     مرحلۀ زنگوله (Bell Stage)

مرحله بعد از کلاه، زنگوله است که در آن لایه‌ای از سلول‌های بنیادی مجاور سلول‌های سطحی دندان به سلول‌هایی تبدیل می‌شوند که مسئول ساختن عاج دندان هستند. بقیۀ سلول‌های بنیادی نیز پالپ دندان را می‌سازند.

ساختار دندان در طول این مرحله به شکل زنگوله بوده و اکثر سلول‌های آن ظاهری شبیه یک ستاره‌ دارند. مرحلۀ زنگوله به دو زیرشاخۀ زنگولۀ اولیه و ثانویه تقسیم می‌شود. سلول‌های حاشیه‌ای مینای دندان به چهار لایۀ مهم تقسیم می‌شوند.

بخشی از سلول‌های بنیادی داخلی به ساخت ارگان مینایی مشغول می‌شوند. دستۀ دیگری از سلول‌های بنیادی داخلی و خارجی، مینای دندان را می‌سازند. سایر اتفاقات نیز در مرحلۀ زنگوله رخ می‌دهد. سلو‌ل‌های سطحی دندانی تجزیه‌شده و دندان‌های در حال رشد به‌طور کامل از سلول‌های سطحی حفرۀ دهان خارج می‌شوند.

بهعلاوه تاج دندان، که تحت تأثیر شکل سلول‌های سطحی مینای درونیست، نیز در این مرحله شکل می‌گیرد. تمام دندان‌ها تحت همین فرآیندها هستند؛ هنوز مشخص نیست که چرا دندان‌ها دارای شکل‌های مختلف تاج هستند؛ به‌عنوان‌مثال، تاج دندان‌های پیش و دندان‌های نیش کاملاً باهم متفاوت است.

سلول‌های بنیادی مجاور عاج، سلول‌هایی تشکیل ریشه هستند. برخلاف مینا، ریشه دارای بخشی به نام سمنتوم است. لازم به ذکر است که جوانه‌هایی هم در سه‌ماهگی جنین برای ساخت دندا‌ن‌های دائم در حفرۀ دهانی جنین تکامل می‌یابد.

 

 

جدول زیر زمان توسعۀ دندان‌های شیری انسان را نشان می‌دهد:

دندان‌های شیری

دندان‌های فک بالا

پیش میانی

پیش کناری

نیش

آسیاب اول

آسیاب دوم

تشکیل اولیه

14 هفتگی جنین

16 هفتگی جنین

17هفتگی جنین

15.5 هفتگی‎‌جنین

19 هفتگی جنین

تکمیل تاج

1.5 ماهگی

2.5 ماهگی

9 ماهگی

6 ماهگی

11 ماهگی

تکمیل ریشه

1.5 سالگی

2 سالگی

3.25 سالگی

2.5 سالگی

3 سالگی

دندان‌های دائم

دندان‌های فک پایین

تشکیل اولیه

14 هفتگی جنین

16 هفتگی جنین

17هفتگی جنین

15.5هفتگی‎‌جنین

18 هفتگی جنین

تکمیل تاج

2.5 ماهگی

3 ماهگی

9 ماهگی

5.5 ماهگی

10 ماهگی

تکمیل ریشه

1.5 سالگی

1.5 سالگی

3.25 سالگی

2.5 سالگی

3 سالگی

 

 


...بیشتر بخوانید

دندان لب‌پریده

زمانی که تکه‌ای یخ یا آب‌نبات سفتی را می‌جوید، متوجه خواهید شد که قسمتی دندانتان پریده است. از دست دادن دندان یا بخشی از آن حس ناخوشایندی دارد که نه‌تنها ازنظر ظاهری ناراحت‌کننده است، بلکه اگر درمان نشود باعث بروز مشکلات دندانی بیشتر می‌شود. با دانستن دلایل ایجاد آن و چگونگی جلوگیری از این اتفاق، می‌توانید از بروز آن پیشگیری کنید.

مینا (Enamel) سخت‌ترین بخش بدن معدنیست که پوشش سفید و سخت دندان را تشکیل می‌دهد. در سفت‌وسخت بودن این پوشش هیچ شکی نیست؛ اما محدودیت‌هایی هم وجود دارد. فشارهای بیش‌ازحد می‌تواند موجب شکستگی و ساییدگی شده و سطح ناهموار و دندانه‌دندانه‌ای ایجاد کند که تیز، نازک و ناراحت‌کننده است.

 

دلایل

یک یا دو عامل می‌تواند باعث بروز این مشکل شود. دلایل بسیار گسترده بوده و به شیوۀ زندگی، سن و سایر عوامل بستگی دارند. لب‌پریدگی می‌تواند تحت شرایط مختلفی ایجاد شود که عبارتند از:

·         جویدن خوراکی یا اشیاء سفت مانند یخ، مداد و آب‌نبات

·         افتادن از بلندی یا تصادف با ماشین

·         انجام ورزش‌های خطرناک مانند بوکس بدون گارد دندانی

·         دندان‌قروچه هنگام خواب

 

فاکتورهای ریسک

واضح است که دندان ضعیف راحت‌تر از دندان محکم لب‌پریده می‌شود. از عواملی که موجب تضعیف دندان می‌شود، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

·         پوسیدگی، حفره‌های دندانی و پرکردگی‌های وسیع که می‌تواند مینا را نابود کند.

·         دندان‌قروچه که باعث ریزش مینا می‌شود.

·         رفلکس اسیدی و سوزش سرمعده که دو نوع بیماری گوارشی بوده که می‌توانند باعث بالا آمدن اسید معده به دهان شود. این اسید به مینا آسیب می‌رساند.

·         نوشیدن الکل بیش‌ازحد و اختلالات خوردن که منجر به استفراغ شود که اسید را وارد دهان کرده و مینا را نابود می‌کند.

·         شکر که باکتری‌های زیادی در دهان ایجاد می‌کند؛ این باکتری‌ها به مینا حمله خواهند کرد.

·         مینا درگذر زمان نازک می‌شود بنابراین افزایش سن می‌تواند آن را از بین ببرد. در سنین بالای 50 سال این خطر بیشتر است. در مطالعه‌ای مشخص شد که دوسوم لب‌پریدگی‌ها در سنین بالای 50 سال رخ داده است.

·         رژیم غذایی نامناسب هم از دلایل مهم این امر است. غذایی که استفاده می‌کنید و اجتناب از خوردن برخی خوراکی‌ها در استحکام دندان تأثیر دارد. به‌عنوان‌مثال غذاهای حاوی شکر، نشاسته و اسید می‌توانند در تضعیف مینا نقشی اساسی داشته باشند.

·         روی‌هم قرارنگرفتن دندان‌ها هم عامل مؤثری است.

 

کدام دندان‌ها بیشتر در معرض این عارضه قرار دارند؟

می‌توان در یک کلمه گفت «دندان‌های ضعیف». اما طبق تحقیق، می‌توان اظهار داشت که دندان‌های آسیاب دوم خطر بیشتری را متحمل می‌شوند؛ چراکه بیشترین فشار در جویدن روی این دندان است. درضمن احتمال لب‌پریدگی در دندان‌های پرشده نیز زیاد است. اما این بدان معنی نیست که دندان‌های سالم لب‌پریده نمی‌شوند.

 

نشانه‌ها

زمانی که لب‌پریدگی خیلی خفیف بوده یا در دندان‌های جلویی نباشد، ممکن است متوجه آن هم نشوید. اما برای اینکه در مورد این مشکل هوشمندانه برخورد کنید، باید نشانه‌ها را بشناسید. در غیراین‌صورت دچار آسیب بیشتر، عفونت و حتی از دست دادن دندان می‌شوید. برخی از نشانه‌های آن عبارتند از:

·         احساس تیزی و ناصافی در سطح دندان موقع زبان زدن

·         تحریک لثه در اطراف دندان لب‌پریده

·         تحریک زبان هنگام کشیده شدن بر دندان

·         درد ناشی از فشار گاززدن؛ هرچه این آسیب به عصب نزدیک‌تر باشد، درد نیز بیشتر است

·         حساسیت دندانی بالا به خوراکی‌های سرد یا گرم

·         بو یا مزۀ بد در دهان

 

مراقبت

اگرچه زمان مواجه با این مشکل باید فوراً به دندانپزشک مراجعه کنیم، روش‌هایی هم وجود دارند که با رعایت آنها می‌توانیم عوارض جانبی ناشی از این اتفاق را تا زمان مراجعه به دندانپزشک کاهش دهیم. این نکات عبارتند از:

·         استفاده از داروهای ضدالتهاب مانند ایبوپروفن در صورت بروز درد

·         شستشوی دهان با آب‌نمک

·         قرار دادن یک‌تکه یخ روی قسمت بیرونی چانه برای از بین بردن التهاب

·         خراج کردن غذاهای باقی‌مانده بین‌دندانی- که به دندان لب‌پریده فشار وارد می‌کند- با نخ دندان

·         خودداری از جویدن با دندان آسیب‌دیده

·         استفاده از روغن میخک در اطراف دندان برای کاهش درد

 

درمان

درمان کاملاً به مکان، شدت و نشانه‌های آن بستگی دارد. برای جلوگیری از افزایش عفونت، به‌سرعت به دندانپزشک مراجعه کنید. در مواردی اگر این لب‌پریدگی خیلی کم باشد، با یک پولیش ساده برطرف خواهد شد. درمان‌های دندانپزشکی شامل موارد زیر می‌شود:

Tooth Reattachment

یک روش جدید در دندانپزشکی است. درصورتی‌که قطعه‌ای از دندان شما پریده باشد، آن را در یک لیوان شیر قرار داده  تا کلسیم موجود در شیر باعث زنده ماندن آن بخش از دندان ‌شود. درصورتی‌که به شیر دسترسی نداشته باشید، آن را روی لثۀ خود نگهدارید. مراقب باشید که آن را قورت ندهید!

سپس بلافاصله به دندانپزشک مراجعه کنید. ممکن است دندانپزشک بتواند آن تکه را به دندان شما بچسباند.

پرکردن (Filling) و باندینگ (Bonding)

اگر لب‌پریدگی خیلی کوچک باشد، دندانپزشک با استفاده از مواد مخصوصی آن را پر می‌کند. باندینگ بیشتر برای دندان‌های جلویی مورداستفاده قرار می‌گیرد. در این روش از کامپوزیت رزین یا لمینت سرامیکی استفاده‌شده و روی سطح دندان چسبانده می‌شود تا دندان به حالت طبیعی خود بازگردد.

درروش کامپوزیت، ابتدا مواد روی دندان قرار داده می‌شود. سپس از نور فرابنفش برای سفت و خشک شدن مواد استفاده می‌گردد. بعد از خشک شدن، آن را مطابق آناتومی دندان تراش می‌دهند. دوام این نوع از ترمیم به مدت 10 سال است.

هنگامی‌که از لمینت سرامیکی برای سطح دندان استفاده شود، دندانپزشک مینا را به میزان کمتر از یک میلی‌متر تراش می‌دهد تا فضا برای روکش فراهم باشد. سپس از دندان قالب گرفته و به لابراتوار فرستاده و بعد از آماده شدن روکش، روی دندان چسبانده می‌شود. دوام این روش می‌تواند تا 30 سال باشد.

درمان ریشه

اگر آسیب دندانی به‌قدری زیاد باشد که به پالپ دندان (عصب) آسیب برسد، باید درمان پالپ انجام شود. اگر دندان آسیب‌دیده تغییر رنگ داده یا به دما حساس شده باشد، احتمالاً پالپ در معرض میکروب قرار گرفته است.

طی درمان ریشه پالپ آسیب‌دیده را خارج کرده و کانال را ضدعفونی می‌کنند. سپس با مواد مخصوصی به نام گوتا پرکا جای خالی را پر خواهند کرد. در بیشتر موارد، دندان باقی‌مانده با یک تاج پوشانده شده تا از دندان ضعیف محافظت شود.

 

عوارض جانبی

اگر لب‌پریدگی به حدی گسترده باشد که بر روی عصب دندان اثر بگذارد، عفونت دندانی را در پی خواهد داشت که درمان آن عصب‌کشی است. برخی از نشانه‌های آسیب عصب به شرح زیر است:

·         بروز درد هنگام خوردن غذا

·